بازشناسی سازمان فضایی و سلسله مراتب دسترسی در سراهای تاریخی بازار 15 خرداد تهران با هدف احیای هویت فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

2 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

3 گروه معماری، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

چکیده
سراها به عنوان الگویی اصیل در معماری بازار تاریخی ایران به ویژه بازار 15 خرداد تهران کمتر به‌صورت نظام‌مند و تطبیقی مورد مقایسه قرار گرفته اند. پژوهش حاضر با هدف شناخت سازمان فضایی و نظام سلسله ‌مراتب دسترسی ، الگوهای شکل گیری و ساختار کالبدی سراهای تاریخی در محدوده بازار 15 خرداد تهران و با تأکید بر ظرفیت‌های هویتی آن‌ها انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر ماهیت، تحقیقی کیفی مبتنی بر مطالعه موردی چندگانه و تحلیل تطبیقی، همراه با آمار توصیفی شاخص‌های کالبدی است . در مرحله نخست، سراهای بازار 15 خرداد تهران در محدوده مورد مطالعه شناسایی و مستندسازی شدند. سپس بر اساس معیارهایی شامل امکان برداشت میدانی، دسترسی به اسناد و نقشه‌های قابل استناد و قابلیت تحلیل و مقایسه سازمان فضایی، ۱۲ سرا به‌عنوان نمونه‌های مورد مطالعه انتخاب شدند.داده‌ها در قالب گونه‌شناختی سامان‌دهی و با روش تحلیل مقایسه‌ای بررسی شدند. یافته‌های گونه‌شناسی نشان می‌دهد که نظام دسترسی سراها در سه گروه اصلی (خطی، چندمحوری و غیرمستقیم) و پنج زیرگونه قابل دسته‌بندی است که در این میان، الگوی مستطیلی مرکزگرا با دسترسی خطی رواق‌دار بیشترین فراوانی را دارد. در اغلب نمونه‌ها، سهم فضای باز از مساحت کل عرصه بین ۳۰ تا ۴۵ درصد، تعداد طبقات دو طبقه و نسبت ارتفاع به عرض مقطع متوسط به بالا است. همچنین، وجود پیش‌ورودی در بخش قابل توجهی از سراها و کاربرد آجرکاری در تمامی نمونه‌های بررسی‌شده مشاهده شد. برآیند یافته‌ها بیانگر نقش محوری حیاط در سازمان‌دهی فضایی سراها و وجود الگوهای مشترک و در عین حال متنوع در ساختار کالبدی آن‌هاست. نتایج نشان می‌دهد که سراهای تاریخی بازار ۱۵ خرداد، با وجود تفاوت در هندسه، دسترسی و ابعاد، از الگوهای کالبدی و فضایی مشترکی برخوردارند. غلبه سازمان حیاط‌محور، ساختار عمدتاً مرکزگرا و امتدادهای خطی، دسترسی کنترل‌شده و وجود فضاهای واسط، مهم‌ترین ویژگی‌های مشترک این سراهاست. گونه‌شناسی ارائه‌شده می‌تواند مبنایی برای شناخت ساختار بازار، حفاظت و مداخلات آگاهانه در سراهای تاریخی و مطالعات تکمیلی کالبدی و عملکردی هویتی بازار باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Architectural Typology of Spatial Organization and Access Hierarchy in the Historical Sarās of 15 Khordad Bazaar, Tehran, Aiming at Cultural Identity Revitalization

نویسندگان English

Samineh Rahbari 1
Jamal-e-Din MahdiNejad 2
Omid Rahaei 3
1 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Design, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
2 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Design, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
3 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Design, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
چکیده English

Historical saras, as authentic patterns in Iranian historical bazaars—particularly Tehran’s 15 Khordad Bazaar—have rarely been examined systematically. This study aims to recognize the spatial organization, access hierarchy, formation patterns, and physical structure of historical saras within Tehran’s 15 Khordad Bazaar, emphasizing their cultural identity capacities. This qualitative research is based on a multiple-case study, comparative analysis, and descriptive statistics of physical indicators. First, saras within the study area were identified and documented. Subsequently, based on field documentation feasibility, verifiable documents, and spatial analysis potential, 12 saras were purposefully selected. Data were organized within a typological framework and evaluated via comparative analysis. Typological findings indicate that access hierarchy comprises three primary groups (linear, multi-axial, indirect) and five sub-types, with the centralized rectangular pattern featuring linear arcaded access being most frequent. In most samples, open space share ranges from 30% to 45%, stories are typically two, and the sectional height-to-width ratio is moderate-to-high. Furthermore, pre-entrances (pish-vorudi) and brickwork were observed. The overall findings demonstrate the pivotal role of the central courtyard in the spatial organization of saras. Despite differences in geometry, circulation, and dimensions, these saras share common patterns: courtyard-oriented organization, centralized structure, linear extensions, controlled access, and transitional spaces, providing a solid basis for conscious conservation and future research.

کلیدواژه‌ها English

Historical Sarās
Bazaars
Architectural Typology
Cultural Identity
15 Khordad Bazaar of Tehran

  • تاریخ دریافت 12 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 09 مهر 1405